Mythes over vitamine K2

Vitamine K2 is het afgelopen decennium veranderd van een weinig bekend molecuul in een van de meest gehypete supplementen. Het wordt de «vitamine voor de bloedvaten», de «geleider van calcium» en een onmisbare metgezel van vitamine D genoemd. Een deel van deze beweringen heeft een wetenschappelijke basis, een deel niet. De redactie heeft de meest verspreide mythes onder de loep genomen en het bewezene van de marketing gescheiden.

Mythe 1: vitamine K2 «reinigt» de bloedvaten van calcium

De luidste belofte van fabrikanten is dat K2 zogenaamd reeds aanwezige calciumafzettingen in de slagaders oplost. De logica is als volgt: de vitamine activeert het matrix-Gla-eiwit (MGP), dat de afzetting van calcium in de vaatwanden onderdrukt. Op biochemisch niveau klopt dit werkelijk: bij muizen zonder functioneel MGP ontwikkelt zich een massale verkalking van de slagaders, wat Luo en medeauteurs al in 1997 aantoonden.

Uit het feit dat MGP verkalking voorkomt, volgt echter niet dat een K2-supplement die kan verwijderen. Bij mensen is er geen bewijs voor het terugdraaien van atherosclerotische plaques of calciumafzettingen. Gerandomiseerde onderzoeken beoordeelden vooral tussenliggende parameters — het niveau van de inactieve vorm van MGP (dp-ucMGP) of de stijfheid van de slagaders — en niet een werkelijke vermindering van calcium.

Het onderzoek van Knapen en collega's (2015) bij postmenopauzale vrouwen liet zien dat een driejarige inname van MK-7 de indicatoren voor slagaderstijfheid bij een deel van de deelneemsters verbeterde. Dat is een interessant signaal, maar het staat niet gelijk aan het «reinigen» van de bloedvaten en bewijst geen verlaging van het risico op een hartinfarct of beroerte.

Observationele gegevens van het Rotterdam-onderzoek (Geleijnse et al., 2004) brachten een hogere voedingsinname van menachinonen in verband met een lagere sterfte door coronaire hartziekte. Zulke studies onthullen echter associaties, geen oorzaak-gevolgrelaties: mensen die meer kaas en gefermenteerde producten eten, kunnen ook op veel andere kenmerken verschillen.

Mythe 2: K2 verdikt het bloed en veroorzaakt trombose

Omdat vitamine K bekendstaat als de «stollingsvitamine», vrezen veel mensen dat een supplement het risico op trombose verhoogt. In werkelijkheid zorgt vitamine K alleen voor de carboxylering van stollingsfactoren — het helpt ze functioneel te worden, maar dwingt het lichaam niet ze in overmaat te produceren. Bij een gezond mens met een voldoende vitamine K-status zijn de factoren al volledig actief.

Dit wordt ook bevestigd door klinische gegevens. In het onderzoek van Theuwissen en medeauteurs (2012) verbeterden lage doses MK-7 de vitamine K-status in extrahepatische weefsels, maar hadden ze geen invloed op de trombinegeneratie bij gezonde mensen. Een systematische verhoging van het trombotische risico bij voedings- en matige supplementdoses is niet beschreven.

Een heel andere situatie geldt voor mensen die vitamine K-antagonisten als antistolling gebruiken, vooral warfarine. Voor hen kunnen zelfs relatief kleine doses K2 de INR (International Normalized Ratio) veranderen en de werking van het medicijn verzwakken. Schurgers en collega's (2007) toonden aan dat MK-7 de antistolling sterker beïnvloedt dan K1, vanwege de langere halfwaardetijd.

Daarom luidt de correcte formulering zo: K2 «verdikt» het bloed van een gezond mens niet, maar is een klinisch relevante factor voor patiënten die warfarine gebruiken. Directe orale anticoagulantia (apixaban, rivaroxaban enzovoort) werken via een ander mechanisme, maar ook elk supplement daarnaast kun je beter met een arts afstemmen.

Mythe 3: zonder K2 is vitamine D gevaarlijk

Op internet is de stelling verspreid dat het innemen van vitamine D zonder K2 onvermijdelijk tot verkalking van de bloedvaten leidt. Ze berust erop dat vitamine D de opname van calcium verhoogt en K2 helpt dat naar de botten te «sturen». In theorie is de combinatie zinvol, maar de bewering dat D in gewone doses gevaarlijk is, is niet bevestigd.

Grote gerandomiseerde onderzoeken naar vitamine D in matige doses, die zonder toevoeging van K2 werden uitgevoerd, vonden geen signaal voor een verhoging van cardiovasculaire voorvallen. Het risico op hypercalciëmie en verkalking is reëel bij toxische doses vitamine D, maar in dat geval lost een verlaging van de D-dosis het probleem op, niet het toevoegen van K2.

Klinische richtlijnen voor vitamine D, met name de aanbevelingen van de Endocrine Society, vereisen geen verplichte combinatie met K2. Combinatiepreparaten zijn een gemak en een marketingniche, geen medische noodzaak voor iedereen.

Tegelijkertijd kan de combinatie een verstandige manier zijn om aan beide behoeften te voldoen als iemand weinig producten eet die rijk zijn aan vitamine K. Het is belangrijk het verschil te begrijpen tussen «kan nuttig zijn» en «zonder dit gevaarlijk».

Mythe 4: K2 versterkt gegarandeerd de botten en voorkomt breuken

K2 activeert osteocalcine — een eiwit van het botweefsel dat calcium bindt in de botmatrix. Daarom worden supplementen vaak aangeprezen als middel tegen osteoporose. Het biochemische effect is reëel: onderzoeken, met name van Inaba en medeauteurs (2015), lieten zien dat MK-7 het aandeel niet-gecarboxyleerd osteocalcine verlaagt.

Wat betreft klinische eindpunten is het beeld bescheidener. In een driejarig onderzoek van Knapen et al. (2013) vertraagde 180 µg MK-7 per dag het verlies van minerale dichtheid in afzonderlijke delen van het skelet bij postmenopauzale vrouwen, maar het effect was matig. De meta-analyse van Cockayne et al. (2006) liet een verlaging van de breukfrequentie zien, vooral in Japanse onderzoeken met MK-4 in farmacologische doses.

Deze Japanse studies gebruikten doses MK-4 van tientallen milligram per dag, dus honderden keren hoger dan in gewone MK-7-supplementen. Bovendien had een deel ervan methodologische beperkingen. Hun resultaten overzetten op een capsule met 100 µg MK-7 is niet correct.

Voor sporters en jonge mensen met gezonde botten zijn er geen gegevens dat K2 de sterkte van het skelet extra verhoogt. De basis van de botgezondheid blijft een voldoende inname van calcium en eiwit, een normale vitamine D-status, adequate energiebeschikbaarheid en krachttraining.

Mythe 5: K2 heeft iedereen nodig en het tekort is wijdverbreid

Verkopers beweren vaak dat het merendeel van de bevolking een K2-tekort heeft. Het probleem is dat er voor K2 geen aparte officiële norm bestaat: de huidige aanbevelingen gelden voor vitamine K in het algemeen. Zo stelde EFSA (2017) een adequate inname van 70 µg per dag voor volwassenen vast, en de Amerikaanse National Academy of Medicine 90 µg voor vrouwen en 120 µg voor mannen.

Een klassiek vitamine K-tekort, dat zich uit in bloedingen, is zeldzaam bij volwassenen. Het komt voor bij een verstoorde vetopname, langdurige antibioticatherapie, leverziekten of ernstige ondervoeding. Een «suboptimale» status in extrahepatische weefsels wordt daarentegen beoordeeld aan de hand van markers zoals dp-ucMGP, die vooralsnog geen routinematige analyses zijn.

De «triage»-hypothese (McCann, Ames, 2009) veronderstelt dat het lichaam bij een tekort aan vitamine K in de eerste plaats de bloedstolling verzekert, terwijl de botten en bloedvaten de rest krijgen. Ze verklaart waarom de belangstelling voor extrahepatische effecten groeit, maar bewijst op zichzelf niet dat elk mens een supplement nodig heeft.

Dus K2 kan gepast zijn voor mensen met een voeding die arm is aan gefermenteerde producten, voor bepaalde risicogroepen voor osteoporose of op aanbeveling van een arts. Maar het idee «iedereen moet het altijd innemen» steunt niet op bewijs.

• Voedingsbronnen van K2:natto (de rijkste bron van MK-7), harde en zachte kazen, eidooiers, lever, sommige gefermenteerde producten.
• Bronnen van K1:bladgroenten — spinazie, boerenkool, broccoli, sla.
• Groepen waarbij je de status beter met een arts bespreekt:verstoorde vetopname, langdurige inname van antibiotica, nierziekten, osteopenie.

Conclusies van de redactie

Vitamine K2 is een biologisch belangrijke stof die osteocalcine en het matrix-Gla-eiwit activeert. De mechanismen waarmee het de botten en bloedvaten beïnvloedt, zijn goed beschreven, en de belangstelling van wetenschappers ervoor is volkomen gegrond.

Tegelijkertijd lopen de populaire beloften — reiniging van de bloedvaten, gegarandeerde bescherming tegen breuken, verplicht voor iedereen die vitamine D inneemt — vooruit op het beschikbare bewijs. De klinische effecten, waar ze konden worden aangetoond, zijn matig en betreffen specifieke groepen.

De echte zone van voorzichtigheid is de interactie met warfarine. Voor de overige mensen wordt K2 in gewone doses als veilig beschouwd, maar dat betekent niet dat het noodzakelijk is.

We raden u ook aan onze artikelen «Waarmee vitamine K2 te combineren», het overzicht van vitamine D voor sporters en het artikel over calcium en botgezondheid te lezen.

Bronnen

1. Luo G, Ducy P, McKee MD, et al. Spontaneous calcification of arteries and cartilage in mice lacking matrix GLA protein. Nature. 1997;386(6620):78–81.
2. Geleijnse JM, Vermeer C, Grobbee DE, et al. Dietary intake of menaquinone is associated with a reduced risk of coronary heart disease: the Rotterdam Study. J Nutr. 2004;134(11):3100–3105.
3. Schurgers LJ, Teunissen KJ, Hamulyák K, et al. Vitamin K-containing dietary supplements: comparison of synthetic vitamin K1 and natto-derived menaquinone-7. Blood. 2007;109(8):3279–3283.
4. Knapen MH, Drummen NE, Smit E, et al. Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women. Osteoporos Int. 2013;24(9):2499–2507.
5. Knapen MH, Braam LA, Drummen NE, et al. Menaquinone-7 supplementation improves arterial stiffness in healthy postmenopausal women. Thromb Haemost. 2015;113(5):1135–1144.
6. Cockayne S, Adamson J, Lanham-New S, et al. Vitamin K and the prevention of fractures: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Intern Med. 2006;166(12):1256–1261.
7. McCann JC, Ames BN. Vitamin K, an example of triage theory: is micronutrient inadequacy linked to diseases of aging? Am J Clin Nutr. 2009;90(4):889–907.
8. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Dietary reference values for vitamin K. EFSA J. 2017;15(5):4780.